Ustawa antylichwiarska – czy to koniec szwindlowania?

Emilia Karska-Ciepielewska

•

2 października 2026

18 grudnia 2022 roku w życie weszły nowe przepisy ustawy antylichwiarskiej. Według nich zakupy na raty, chwilówki czy pożyczki nie mogą zawierać ukrytych opłat. Nowa ustawa wprowadza jednoznaczne limity wszystkich kosztów udzielania finansowania, a od 18 maja 2023 roku także obowiązek oceny zdolności kredytowej konsumenta przez wszystkie instytucje pożyczkowe.

Nowa ustawa ma za zadanie przeciwdziałać lichwie, jednocześnie chroniąc obywateli przed nieuczciwymi praktykami. Do najważniejszych zapisów tej nowelizacji należy zaliczyć choćby klarowne określenie maksymalnych kosztów pozaodsetkowych czy objęcie firm nadzorem KNF. 

Co to jest lichwa?

Ustawa antylichwiarska z 6 października 2022 roku ogranicza nadmierne koszty pożyczek: nakłada limit 20,5% rocznie na odsetki i 45% kwoty pożyczki na koszty odsetkowe oraz zobowiązuje firmy pożyczkowe do oceny możliwości spłaty przed udzieleniem pożyczki.

Lichwą, według słownika języka polskiego PWN, nazywamy pożyczanie pieniędzy na bardzo wysoki procent. Jest to nieetyczne działanie mające na celu wzbogacenie się pożyczkodawcy przy pomocy finansowania udzielanego na bardzo niekorzystnych warunkach. Pożyczkobiorca przystaje na warunki umowy z reguły w wyniku ukrycia części informacji lub znalezienia się w sytuacji bez wyjścia. 

Ustawa antylichwiarska ma na celu ochronę pożyczkobiorców. Samo korzystanie z finansowania instytucji pozabankowych nie oznacza braku regulacji i przyzwolenia na nieograniczone obciążenie kosztami. Ustawa antylichwiarska reguluje praktyki firm pożyczkowych, zobowiązuje je do oceny zdolności kredytowej pożyczkobiorców i nie dopuszcza do wyzysku klientów przez lichwę.

Ustawa antylichwiarska – dziennik ustaw

Zgodnie z artykułem 304. Kodeksu karnego lichwa to przestępstwo, za popełnienie którego grozi do 3 lat pozbawienia wolności. 

Kto, wyzyskując przymusowe położenie innej osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, zawiera z nią umowę, nakładając na nią obowiązek świadczenia niewspółmiernego ze świadczeniem wzajemnym, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. 

Uznanie pożyczki za lichwiarską może mieć miejsce, gdy pokrzywdzony w momencie zawierania umowy był położeniu przymusowym. W orzecznictwie jest to interpretowane dość luźno i subiektywnie. Wystarczy osobiste odczucie sytuacji za „podbramkową” przez poszkodowanego.

Pożyczkodawca natomiast musi działać celowo, będąc świadomym położenia pożyczkobiorcy. W sytuacji, gdy udzielający pożyczki z premedytacją podnosi koszty usługi, wiedząc, że klient jest w sytuacji bez wyjścia, mówimy o lichwie. Taki czyn możemy zgłosić na policję. 

Nowelizacja ustawy antylichwiarskiej weszła w życie stopniowo:

• 18 grudnia 2022 roku zaczęły obowiązywać limity kosztów pozaodsetkowych;
• 18 maja 2023 roku w życie wszedł obowiązek oceny zdolności kredytowej klientów;
• 1 stycznia 2024 roku zaczął działać nadzór KNF nad firmami pożyczkowymi.

Ustawa antylichwiarska – kogo dotyczy?

Ustawa ta dotyczy pożyczkodawców i pożyczkobiorców i ma na celu ochronę osób chcących zaciągnąć zobowiązanie finansowe na rynku pozabankowym.

©Prooperate via Canva.com

Postanowienia ustawy antylichwiarskiej – co się zmieniło?

Głównym celem nowelizacji ustawy antylichwiarskiej jest przeciwdziałanie nadużyciom podczas udzielania pożyczek przez instytucje pozabankowe.

Postanowienia mające na celu zapobieganie lichwie to:

• Udzielanie pożyczki jest uwarunkowane zdolnością kredytową klienta: każda instytucja pożyczkowa musi przeprowadzić ocenę zdolności na podstawie analizy danych udostępnianych przez zaufanych dostawców, takich jak Biuro Informacji Kredytowej (BIK) czy Biuro Informacji Gospodarczej (np. KRD). W przypadku, gdy sprawdzenie rejestrów dłużników nie pozwoli na realną ocenę zdolności, kalkulację przeprowadza się na podstawie oświadczenia o dochodach i wydatkach. 
• Ustalenie maksymalnych kosztów pozaodsetkowych: koszty nie mogą przekroczyć 5% kwoty kredytu z okresem spłaty nie krótszym niż 30 dni oraz 20% dla finansowań z dłuższym okresem spłaty. 
• Zakaz rolowania kredytów: firmy pożyczkowe nie mogą proponować nowych umów klientowi, który już zaciągnął pożyczkę, co w konsekwencji może prowadzić do popadnięcia w spiralę zadłużeń. 
• Zakaz finansowania środkami od osób fizycznych: firmy pożyczkowe nie mogą finansować swojej działalności obligacjami.
• Objęcie instytucji finansowych nadzorem Komisji Nadzoru Finansowego (KNF): możesz sprawdzić wpis firmy pożyczkowej do rejestru instytucji pożyczkowych KNF, aby sprawdzić, czy jest to legalna działalność.
• Wymóg formy prawnej: firmy pożyczkowe mogą działać jedynie jako spółka z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółka akcyjna z radą nadzorczą.

Dodatkowo ustawa antylichwiarska wprowadziła także nowe restrykcje względem tego, kto może udzielać pożyczek. Wcześniej minimalny kapitał firmy pozabankowej musiał wynosić 200 000 zł, a po nowelizacji jest to 1 mln zł. Obowiązuje także zakaz opłacania działalności pożyczkowej kapitałem pozyskanym od innych osób fizycznych, prawnych czy jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej (także pochodzącym z obligacji, papierów wartościowych i źródeł nieudokumentowanych). 

Pożyczkodawcy, którzy udzielili finansowania osobom bez zdolności kredytowej lub zalegającym ze spłatą od co najmniej 6 miesięcy, podlegają ustawowym sankcjom.

©Prooperate via Canva.com

Ile wynoszą maksymalne koszty i odsetki po zmianach?

Ustawa antylichwiarska ogranicza koszty pozaodsetkowe pożyczki na 3 sposoby: maksymalnie 5% kwoty dla pożyczek pozabankowych krótszych niż 30 dni, 20% w skali roku oraz 45% przez cały okres trwania umowy pożyczkowej.

Do kosztów pozaodsetkowych, które określa ustawa antylichwiarska, zaliczają się m.in.:

• marże i prowizje;
• opłaty za przygotowanie umowy;
• koszty ubezpieczenia;
• opłaty związane z nieterminową spłatą.

Ustawa antylichwiarska: ile wynoszą maksymalne koszty pozaodsetkowe?

Maksymalne odsetki reguluje art. 359. Kodeksu cywilnego. Określa się je jako odsetki ustawowe w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego (NBP) i 3,5 punktu procentowego. W 2026 roku maksymalne oprocentowanie pożyczki wynosi ok. 20,5%.

Ile realnie oszczędza pożyczkobiorca po zmianach?

Ustawa antylichwiarska obniża koszty pożyczki nawet o kilkaset złotych: pożyczka na 5 000 zł na 5 miesięcy różni się kosztami o 1 250 zł.

Całkowita kwota do spłaty zmieniła się przez ustawę antylichwiarską, ponieważ ograniczenie kosztów pozaodsetkowych znacznie obniżyło prowizje i opłaty dodatkowe.

Przykładowo, pożyczka na 5 000 zł na 5 miesięcy przez zmianami przepisów kosztowała 7 250 zł, ponieważ:

• firma pożyczkowa naliczała 25% prowizji (1 250 zł);
• 20% opłat związanych z podpisaniem umowy i ubezpieczeniem (1 000 zł).

Po zmianach w aktach prawnych maksymalne koszty pozaodsetkowe zostały ograniczone do 20% kwoty pożyczki.

• Koszty pożyczki spadły do 1 000 zł;
• Ta sama pożyczka kosztuje 6 000 zł.

Kwota realnej oszczędności wynosi 1 250 zł i pochodzi wyłącznie ze zmiany ustawy antylichwiarskiej.

Kto pilnuje firm pożyczkowych po wejściu ustawy?

Od 1 stycznia 2024 roku Komisja Nadzoru Finansowego (KNF) nadzoruje wszystkie firmy pożyczkowe: prowadzi rejestr legalnych instytucji i zbiera raporty działalności, a w przypadku naruszeń nakłada kary w wysokości do 15 mln zł.

Nadzór KNF nad firmami pożyczkowymi obejmuje trzy rodzaje działań:

1. KNF prowadzi rejestr instytucji pożyczkowych: nieobecność lub wykreślenie z rejestru oznacza, że firma działa nielegalnie. Każdy może zweryfikować, czy dana instytucja widnieje w rejestrze KNF i w ten sposób sprawdzić na przykład, czy oferta nie jest oszustwem.
2. Firmy pożyczkowe regularnie raportują do KNF: składają kwartalne i roczne sprawozdania z uwzględnieniem liczby kredytów oraz liczby klientów, wraz ze wskazaniem źródeł finansowania działalności oraz łącznych przychodów uzyskanych w danym okresie.
3. KNF nakłada kary za łamanie przepisów: karę do 150 000 zł na konkretnego członka zarządu lub do 15 mln zł na firmę pożyczkową. Możliwe jest również wykreślenie z rejestru, czyli w praktyce zakończenie działalności instytucji.

Jakie informacje są weryfikowane przez KNF na podstawie raportów firm pożyczkowych w celu przeciwdziałania lichwie? Przede wszystkim, czy instytucja nie przekracza ustawowych limitów kosztów pozaodsetkowych oraz skąd pochodzą środki na udzielanie pożyczek. W raporcie firma musi wykazać przychody z wyodrębnieniem przychodów uzyskanych z dodatkowych opłat, prowizji i ubezpieczeń. Dzięki temu podziałowi widać, czy instytucje pożyczkowe nie łamią ustawowych ograniczeń.

Zarząd firmy pożyczkowej

Innym wymogiem jest też niekaralność członków zarządu instytucji, szczególnie za przestępstwa skarbowe lub przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów.

Nowa ustawa antylichwiarska – konsekwencje

Nowelizacja ustawy wpłynęła na obie strony: pożyczkobiorców jak i pożyczkodawców. Rynek pożyczkowy zmienił się na bardziej przejrzysty, ponieważ zniknęły niewielkie firmy z mniejszym kapitałem, a pożyczki zyskały limity dodatkowych kosztów.

Minimalny kapitał instytucji pożyczkowej wzrósł z 200 000 zł do 1 mln zł, dlatego wiele mniejszych firm zakończyło działalność. Konsumenci rzadziej trafiają na małe, nierozpoznawalne instytucje, co ułatwia poszukiwanie bezpiecznych pożyczek pozabankowych.

Jednocześnie raport „Kondycja rynku pożyczkowego w Polsce” z marca 2026 roku stworzony przez Związek Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce (ZPF) na podstawie danych CRIF pokazuje, że ponad trzy czwarte wniosków o pożyczkę zostaje odrzuconych.

Odmowy wniosków

Od kwietnia 2025 roku do marca 2026 roku 500 299 osób dostało odmowę finansowania, a w samym miesiącu stworzenia raportu odrzucono 79,3% wniosków.

Dodatkowo wiele firm pożyczkowych może zakończyć swoją działalność. Sprawdzanie klienta w bazach dłużników to kilkanaście złotych za każdy wniosek. A trzeba wziąć pod uwagę, że wielu klientów nie przejdzie procesu ze względu na kiepską zdolność kredytową.

Mimo że wartość pożyczek rośnie i w I kwartale 2026 roku wyniosła 5,94 mln zł (o 31,4% więcej rok do roku), nieustannie spada liczba nowych klientów, a 45% aktywnych pożyczkobiorców korzysta z finansowania sporadycznie raz na kilka miesięcy.

Czy ustawa antylichwiarska działa wstecz?

W Polsce zasada praworządności uniemożliwia stosowanie prawa wstecz, dlatego ustawa antylichwiarska nie ma zastosowania do transakcji zawartych przed jej wejściem w życie.

Oznacza to, że nowe przepisy dotyczyć będą jedynie pożyczek udzielanych po 18 grudnia 2022 roku, czyli od momentu wejścia nowelizacji w życie.

Dlatego też klienci zainteresowani zawarciem umowy pożyczkowej, szczególnie w firmach prywatnych, powinni dokładnie analizować warunki umowy i upewnić się, że są one zgodne z aktualnymi przepisami.

Kiedy zwrócić uwagę na nowe przepisy przy starszych pożyczkach, zawartych jeszcze przed 18 grudnia 2022 roku?

• Przy refinansowaniu pożyczki;
• Przy przedłużeniu starej umowy;
• Przy podpisaniu aneksu do umowy pożyczkowej.

W tych sytuacjach mogą obowiązywać nowe przepisy, nawet jeżeli umowa była zawarta przed wejściem ustawy w życie. Nie oznacza to, że prawo działa wstecz, ale że ma zastosowanie do nowych ustaleń, które wiążą się ze starszymi umowami.

Lichwiarstwo – jak uchronić się przed nieuczciwymi praktykami?

Oszustwom nie sprzyjają rzetelna analiza i dokładne zapoznanie się z warunkami oferty na rynku pożyczek. Na jakie czynniki należy niezwłocznie zwrócić uwagę, by oszczędzić sobie kłopotów?

• Brak informacji o RRSO lub całkowitej kwocie do spłaty;
• Bardzo krótki czas spłaty;
• RRSO nieproporcjonalnie wysokie w porównaniu z innymi ofertami na rynku;
• Wysokie koszty i kary;
• Podejrzane opłaty dodatkowe, jak opłaty wstępne czy opłaty za przygotowanie dokumentacji;
• Presja czasu ze strony pożyczkodawcy;
• Brak wyjaśnień odnośnie poszczególnych punktów w ofercie.

Bezpieczna chwilówka powinna mieć przejrzystą umowę i jasno wykazane wszystkie koszty: RRSO, całkowity koszt pożyczki oraz inne koszty pozaodsetkowe.

Potrzebujesz pomocy z wyjściem ze spirali zadłużenia? Skontaktuj się z nami – wypełnij formularz, a odezwiemy się do Ciebie!

Gdzie szukać pomocy, jeśli padłeś ofiarą lichwy?

Jeżeli padłeś ofiarą lichwy, możesz zgłosić sprawę na policję, do UOKiK oraz do Rzecznika Praw Obywatelskich, a w Funduszu Sprawiedliwości skorzystasz z darmowej pomocy prawnej i wsparcia psychologicznego.

Pomoc pokrzywdzonym przez lichwiarzy zapewnia Fundusz Sprawiedliwości. Osoby, które padły ofiarą nieuczciwych praktyk, mogą liczyć na konsultację psychologiczną oraz kompletną pomoc prawną.

Dodatkowo wsparcie osobom pokrzywdzonym przez praktyki lichwiarskie zapewnia także Rzecznik Praw Obywatelskich, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, a także Policja.

Lichwa jest przestępstwem określonym w art. 304. Kodeksu karnego, dlatego możesz zgłosić sprawę na policję:

1. Zbierz dowody: przygotuj dokumenty, które potwierdzają nieuczciwe praktyki pożyczkodawcy. To przede wszystkim kopia umowy, aneksy, potwierdzenia przelewów i komunikacja z instytucją, na podstawie której widać, że płacisz większe odsetki i koszty niż dopuszcza ustawa antylichwiarska.
2. Policz koszty i sprawdź ustawowe limity: upewnij się, że opłaty nałożone przez pożyczkodawcę łamią przepisy, ponieważ możesz odzyskać koszty naliczone ponad obowiązujący limit.
3. Zgłoś przestępstwo w dowolnej jednostce policji lub prokuratury: dokładnie przedstaw sprawę i dostarcz dokumenty.

Możesz zgłosić lichwę także do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK), który zbada, czy łamanie przepisów i wyzysk są regularną praktyką firmy. Jeżeli instytucja stosuje te same nieuczciwe praktyki wobec wielu klientów, poza odpowiedzialnością karną będzie podlegać również karom UOKiK-u.

Autor artykułu: Emilia Karska-Ciepielewska

od 15 lat pracuje w finansach, a od ponad 6 lat w Biliti zajmuje się oddłużaniem i finansowaniem osób zadłużonych – konsolidacją zobowiązań, wychodzeniem ze spirali zadłużenia i pożyczkami dla osób w trudnej sytuacji. Przeprowadziła ponad 500 klientów przez procesy oddłużeniowe. Jest absolwentką prawa (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) i licencjonowanym pośrednikiem kredytowym – wpis do KNF: RPK035666. W Biliti pełni funkcję menadżera sprzedaży.

Zobacz profil eksperta

Udostępnij:

5/5 - (1 vote)